تاریخچه ملایر
|
ملایر | |
|
| |
|
اطلاعات کلی | |
|
نام رسمی: |
ملایر |
|
کشور: |
|
|
بخش: |
|
|
مردم | |
|
۱۵۳٬۷۴۸ نفر | |
|
جغرافیای طبیعی | |
|
۱۷۲۵ متر | |
|
اطلاعات شهری | |
|
۰۸۵۱ | |
مَلایـِر شهری تاریخی در بخش مرکزی شهرستان ملایر در استان همدان واقع در غرب ایران است. این شهر پس از همدان، دومین شهر بزرگ این استان به حساب می آید. جمعیت آن در سال ۱۳۸۵ بر اساس سرشماری عمومی، برابر ۱۵۳٫۷۴۸ نفر برآورد شده است [۱].
ملایر در زمان قدیم به نام «مال آگر» به معنای «خانه آتش» نامیده میشده است.[نیازمند منبع] این نام احتمالا به واسطهٔ وجود آتشکده معروف دوره مادها بوده که اکنون در تپه قدیمی «نوشیجان» واقع است.
نام ملایر به معانی مختلف ترجمه شده است؛ برخی زبانشناسان نام ملایر را به معنی «آشیانه عقاب» دانستهاند. برخی دیگر ملایر را ترکیبی از دو واژهٔ «مل» (به معنی سرزمین) و «آیر» (به معنی آریایی) دانستهاند.
بوستان سیفیه ملایر
ملایر ناحیهای کوهستانی با آب و هوای سرد و معتدل است که از دره و کوه پایههای زاگرس تشکیل شده است. منطقه ملایر همراه با بروجرد ناحیه بین رشته کوه لرستان و الوند را تشکیل میدهد و در بین شهرهای نهاوند، بروجرد، اراک، تویسرکان و همدان قرار گرفته است.
آب و هوای ملایر در گذشتههای دور بسیار متفاوت از وضعیت کنونی آن بوده است، به طوری که اشاراتی که در کتابهای حتی چند قرن اخیر آورده شده بیانگر وجود جنگلهای انبوه و زمینهای حاصلخیز مناسب برای دامداری و کشاورزی بوده است. حمدالله مستوفی مورخ مشهور قرن هشتم ه.ق. هنگام گذر از ملایر نوشته:
|
|
ملایر را جنگلی انبوه فراگرفته بود که وقتی از ملایر به نهاوند رفتم به علت انبوهی جنگل آفتابی مشاهده نمیشد. ملایر انبار پسته ایران است. |
|
در کتاب نادر شاه افشار آمده است که از ملایر تا نهاوند جنگلها به قدری انبوه بودهاند که آفتاب کمتر مشاهده میشده است. همچنین هنگام خاکبرداری در کوره های آجرپزی اطراف شهر در عمق زمین آثار رودخانه و ریشههای قطور درختان دیده میشود و فسیل های گوناگونی در لایه های این خاکهای شنی و رسی به چشم میخورد. بنابراین شواهد و موقعیت کوهستانی ملایر در دوران ایران باستان آب و هوای ملایر در زمستانها سرد و پربرف و در تابستانها سبز و پر آب و پوشیده از جنگل بوده است.
صنعت قالی بافی در ملایر از پیشینه ای دور برخوردار است . اکثر قالیها در قطعات زرع و نیم زرع و دو زرعی و قالیچه هستند و به ندرت فرش بزرگ بافته میشود. در شهرستان ملایر و روستاهای اطراف تعداد زیادی به کار قالی بافی اشتغال دارند. نقشهایی که در قالیهای ملایر و روستاهای اطراف آن بافته میشود در حال حاضر بسیار کمیابند.
انواع نقشه های بافته شده در ملایر عبارتاند از نقش پیچ جوزان، پنج ستاره، گلدانی دره جوزان، مانیزان، نقش انگوری، نقش حاج خانومی، نقش بوته، نقش لچک ترنج، نقش زیرخاکی، بوته ماهی، و چهار چنگ قدیم.
یکی دیگر از صنایع دستی رایج در استان همدان گیوهبافی است که تعدادی از روستاها به تولید آن می پردازند. گیوه نوعی کفش نرم، مقاوم، سبک، خنک و ارزان است که رویه آن از نخ پنبهای تابیده شده و زیر آن از چرم و یا آجیده انتخاب میشود.
بافت زیر آجیده در علی آباد دمق از توابع ملایر رایج است. رویهٔ این کفش عمدتأ در روستاهای دهنو، نهروند، نهاوند و روستای آرتیمان تویسرکان بافته میشود .
بنا بر آثار به جای مانده در همدان کنونی و گفته های بزرگ ترین تاریخ نگار ایران باستان هرودوت یونانی پایتخت کشور ماد هگمتانه یا اکباتان (همدان کنونی) بوده است. بر این اساس ملایر و نواحی نزدیک به این شهر از اهمیت خاصی برخوردار بوده اند. در این دوران ملایر به علت اهمیت ترابری و جغرافیایی، موقعیتی ویژه داشت. با ورود ماد ها به این منطقه و تشکیل حکومت توسط آن ها در ملایر نیز قلعهها و مرکزهای جمعیتی به وجود میآید که قلعهها حافظ امنیت و حکومت بودند و مرکزهای جمعیتی روستاهایی کوچک بودند که با توجه به حاصل خیزی ملایر و آب و هوای مناسب آن به دامداری، کشاورزی و صنایع ابتدایی مشغول بودند همانند روستای می آباد، داویجان، گوراب، شهر خرابه دهنو و جلگه شورکات آورزمان.
دژها و قلعه های ملایر که اکنون دژ گوراب و قلعه نوشی جان از آن ها باقی مانده اهمیت بسیاری در حکومت های پیش از اسلام داشته اند. پیرنیا(مشیرالدوله) در کتاب ایران باستان چنین مینویسد:
|
|
شاهان اشکانی در همدان به سر میبردند و در مواقع خطر برای حفاظت پادشاهی همدان را ترک کرده و به ملایر و دژهای مستحکم آن روی میآورده اند. |
|
ملایر پیش از ساسانیان جزو حوزه اکباتان و در دوره ساسانیان یکی از نواحی نهاوند بوده است. از حوادث مهمی که در عهد ساسانیان در ملایر اتفاق میافتد یکی شکست خسرو پرویز از بهرام چوبینه در ناحیه شهر کنونی ملایر و دیگری مخفی شدن یزدگرد سوم هنگام حمله اعراب در قلعه ای بر کوهی در چند کیلومتری شهر کنونی ملایر که هنوز به کوه یزدگرد مشهور است، میباشد.
بهرام چوبین سردار نام آور خسرو پرویز پس از بدست آوردن پیروزی های بسیار در خاک روم بر شاه خود شورش میکند و در جنگی که در ناحیه شهر کنونی ملایر اتفاق میافتد خسرو پرویز شکست میخورد و به روم فرار میکند. بهرام چوبینه بنا بر رسم آن دوران برای گرامی داشت این پیروزی بزرگ قلعه چوبینه را در این محل احداث میکند. شکارگاه بهرام چوبینه نیز در همین ناحیه بوده است. بعدها در دوره قاجار شهر دولت آباد را در همین قلعه بنا کردند. این قلعه تا حدود چهل سال پیش هنوز باقی بود.
در ده کیلومتری جاده ملایر - بروجرد کوهی ست بنام یزدگرد که آثار قلعه ای مخروبه بر آن هنوز باقی است. در تاریخ آمده است که یزدگرد سوم آخرین شاه ساسانی هنگامی که از اعراب در مداین شکست خورد برای تجدید قوا و جمع آوری لشکر به حوالی نهاوند گریخت. از آنجا که ملایر در آن زمان یکی از نواحی نهاوند بوده این نام گذاری بی حکمت نبوده و این مکان آخرین پناهگاه یزدگرد سوم بوده است. انوج نیز یکی از روستاهای آن می باشد که دارای باغ های انگور فراوان میباشد.
جاذبه های باستانی وگردشگری ملایر
مسجدی در ملایر
شهرستان ملایر با توجه به قدمت تاریخی خود دارای جاذبه های گردشگری متعددی می باشد که از جمله می توان موارد زیر را یاد آور شد :
خانه قدیمی منصوری
این خانه در بلوار سیف الدوله ملایر واقع شده است که متعلق به مرحوم عبدالصمد منصوری است ودارای ساختمانی در حدود ۲۸۵۰ متر است . زیر بنای ساختمان ۴۷۰ متر وحیاط آن ۲۳۸۰ متر است. این بنا در دو طبقه ساخته شده که طبقه زیرین تمامأ با طاقهای ضربی و خشتی ساخته شده است.
آتشکده و قلعه باستانی نوشیجان
این تپه در ۲۵ کیلومتری جاده ملایر-همدان بر روی صخره طبیعی مشرف برجلگه شورکات قرارگرفته ودارای دیدگاه وسیع وچشم اندازی زیباست که بدون شک درهزاره اول ق .م بعلت سرسبزی وطراوات خاصی که این جلگه داشته موردتوجه اقوام ماد قرارگرفته است چیزی که براهمیت این تپه می افزایدمعماری آن است ، چراکه معماری خاص دوره ماد و قبل از هخامنشیان را برای ما روشن می سازد . با توجه به شواهد وعناصر معماری کاوش شده ازاین تپه ماد ها ازآن بهعنوان قلعه نظامی استفاده می کردند.
طبق بررسیهای انجام شده توسط دیویداستروباخ باستان شناس انگلیسی درنتیجه این حفاریها ، سه طبقه 1 و2 3 برای این تپه شناسایی شدطبقه اول رابه مادها ازنیمه دوم قرن هشتم تانیمه اوائل قرن ششم قبل ازمیلاد و طبقه دوم رابه هخامنشیان وطبقه سوم رابه ساسانیان نسبت می دهندبقایای آثاری که ازاین تپه بدست آمده دربرگیرنده معماری مادهاست که شامل :
- بنای قدیمی جبهه غربی تپه که نخستین آتشگاه است ، بقایای یک آتشدان درجبهه جنوبی نشانگرمراسم نیایش آتش میباشداتاق معبدبصورت شمالی-جنوبی ساخته شده است ودربدنه مخروطی شمالی آن سه طاقچه بطور نامحصوص دیده میشوددرحاشیه جنوبی معبدبقایای یک سکوی برجسته وجود داردکه احتمالاً شالوده پایه ستونهای معبد بوده است آخرین تاریخ استفاده ازاین بنای تاریخی همزمان با دگرگونی معماری دراین تپه وایجادتالارستون دار درشرق میباشد.
- تالارستون دار (آپادانا) : این تالار بر روی سکوی خشتی قرارگرفته است تالارهای ستون دارفوق یعنی آپادانا ، نودین تپه وتپه نوشیجان با تالارهای اوراتویی که در آلتین تپه آسیای صغیربدست آمده قابل مقایسه هستندواحتمالاً تاثیرپذیری ازهنرمعماری ((اوراتو)) ساخته شده است.
- معبداصلی : شکل معبدبصورت نیم چلیپا بوده وباهمان عناصر معماری دژ ساخته شده است در زاویه شمالی سرسرا پایه آتشدانی وجود داردکه ازسه بخش کاملاً مشخص ساخته شده است بایدخاطرنشان کرداین نوع آتشگاه ازنظر پلان دراکثرآتشگاه های دوره ساسانیان بچشم میخورد.
- اتاقها و انبارها : این بخش دومین اثر مهم تپه نوشیجان راتشکیل می دهد که در شرقی ترین قسمت تپه قرارگرفته ودارای حصار ، بارو،اتاقهای مسکونی وانبارمیباشد.
- تونل : دربخش شمالی تالارستون دار و درامتدادشرق وغرب حفره ای سردابی شکل کنده شده که درعمق 3 متری به صخره منتهی میشود با توجه به شکل تونل بنظرمی رسدکه کارمعماری پایان نیافته وازاین جهت میتوان استنباط کردکه احداث آن درآخرین دوره سکونت دراین تپه صورت پذیرفته وازطرفی احتمالاً ایجادآن تپه جنبه امنیتی داشته است .
قدمت هسته اولیه بازار ملایربه زمان شیخ الملوک (فرزندفتحعلی شاه قاجار) میرسدکه شامل دو راسته شمالی جنوبی وشرقی غربی میباشدسبک معماری آن اصیل وسنتی است وسخت تحت تاثیرالگوهای بازار دوره صفویه وزندیه (بازاروکیل) قرارگرفته است بازارملایربه شیوه خطی وارگانیک ساخته شده ودارای در ورودی است .بازاراصلی دردوره شیخ الملوک بناشده وافرادی چون مهرعلیخان وابوالقاسم خان نوردی ومیرفتاح آن راگسترش داده اند.
درقسمت انتهایی وشمال شرقی بازارخان کاروانسرای خان میباشد . در دوره قاجاریه حوضی در وسط مهمانسرا بوده و در قسمت شمال غربی این سرا برف انداز واقع شده است که اختصاص به ریختن برفهای بام داشته است .
به کاروانسرای حلاجها معروف است که درغرب راسته اصلی بازارملایرتوسط دالانی با طاق ضربی به آن متصل شده وسایرکاروانسراها باآجرخشت وملاط گل ساخته شده است .
بنیانگذارآن شیخ الملوک بوده این کاروانسرا درشمال غربی راسته اصلی بازارتوسط شیخ الملوک ساخته شده که قدیمترین کاروانسرای بازارملایربوده ودرحال تخریب میباشد.
دریاچه مصنوعی و مجتمع تفریحی کوثر
دریاچه مصنوعی و مجتمع تفریحی کوثر در ابتدای ورودی شهرستان ملایر جنب میدان کوثر احداث شده است، و شامل دریاچهای مصنوعی به مساحت تقریبی ۲ هکتار، باغ پرندگان، ،سکوی چشمانداز، آبشار، مسجدکوثر،مجموعه فرهنگی وامکانات قایقرانی است.
باغ سیف الدوله یا بوستان سیفیه یکی از قدیمیترین بوستانهای طبیعی غرب کشور بوستان سیفیه ملایر است که در سال ۱۳۰۴ توسط سیف الدوله (نوه فتحعلی شاه) در زمان حکومتش بر ولایت ملایر و تویسرکان احداث شده است. این بوستان در شمال شرقی ملایر و در دامنه کوه گرمه قرار گرفته و در مساحتی در حدود ۱۰ هکتار بنا شده است. این بوستان دارای درختان چنار کهنسال برای ایجاد سایه، حوضچهها و آبنما و جنگل مصنوعی بر روی تپهها است.
بوستان سیفیه دارای دو استخر و مسجدی است که توسط سیف الدوله احداث شده است و ساختمانی که ظاهرأ محل سکونت بانی آن بوده است. این پارک به شکلهای صلیبی وبیضی ساخته شده است و آب مورد نیاز آن از طریق احداث قناتی در ۸ کیلومتری زرک توسط مقنیان یزدی از کوههای اطراف به محوطه پارک انتقال یافت.
تصویر:مثال.jpghttp://i26.tinypic.com/2z7rhar.jpg===مقبره سیف الدوله=== مقبره سیف الدوله از نوع مقابر غیر مذهبی است و دارای پلان چهار ضلعی شکل است. چهار ضلعی گنبد دارای پیشینه دو گانه است که یک بخش آن همان آتشکده ساسانیان و یا چهار طاق است و یکی به دوره قاجاریه و حتی بعد از آن میرسد. در این مقبره علاوه بر قبر سیف الدوله، قبر امیرالمؤید و نوه سیف الدوله و هفت قبر دیگر وجود دارد.
تپه سیاه چقا با ارتفاعی در حدود ۱۲ متر در ۲۵ کیلومتری ملایر واقع شده است. سفالهای سطحی آن نشان دهنده قدمت این مکان باستانی تا هزاره اول قمری است.
تپه پری معروف به قلعه بلنده در مرکز روستای پیروز یا همان پری واقع است ابتدا در سال 1348 توسط آقای علی حاکمی مورد کاوش باستان شناسی قرار گرفت و در آن تداومی از آثار و تدفین های دوره مفرغ مربوط به نیمه هزاره سوم ق.م میلاد معرفی شد . اما آثار نفیس و با ارزشی از دوره اشکانی نیز در گزارش ذکر شده است مطالعات اخیر در این تپه توسط سازمان میراث فرهنگی همدان از سال 1384 شروع ودر نتیجه تاکنون قدمت استقرار در این محوطه مهم تا 2900 ق.م محقق شده است . در خصوص منشاء نژادی , نتایج مطالعات نشان میدهد که اولین ساکنان این محوطه گروهی از اقوام دامدار ی بودند که در پایان هزاره چهارم از مناطق جنوبی آذربایجان در نزدیکی رود ارس به طرف جنوب کوچیدند و تاکنون بیش از 95 زیستگاه این گروه جمعیتی در دشتهای همدان شناسائی شده است . از دیگر مکانهای مهم وهمزمان با این تپه میتوان به تپه گوراب , کلان , پاقلعه , توپراق قلعه و رضوانکده اشاره نمود .همچنین در چند سال اخیر کاوشهای باستان شناسی راجع به نفوذ این قوم در تپه های کلان وگوراب وپیسا در همدان انجام شده است .
تالاب فصلی و طبیعی آقا گل در حد فاصل استان مرکزی و استان همدان، و در یک کیلومتری جنوب شرقی روستای کرد خور (اسلام آباد) قرار دارد که از بخش جوکار قابل دسترسی است. آب این تالاب از حوضه رودخانه قره چای در دشت کمیجان تأمین میشود.
آبگیری تالاب از اواخر آذر ماه آغاز و تا اواسط خرداد ماه پایان میپذیرد. وسعت آن در حدود ۶۰۰ هکتار است و عمق آن از ۱ تا ۶ متر متغیر است. این تالاب در مسیر مهاجرت پرندگان شمالی که از روسیه، قفقاز و شبه جزیره اسکاندیناوی جذب این تالاب میشود قرار دارد که عمده آنها اردک، غاز، فلامینگو، مرغ باران و حواصیل هستند.
مطالعات باستان شناسی نشان میدهد که از دوره مس وسنگ قدیم حدود (5500 ق.م ) گروهی در محل فعلی تپه گوراب ساکن شدند که سفالهای آنان با بخشی از سفالهای ساکنان اولیه گیان در طبقه V a قابل مقایسه است بعد از آن در دوره گسترش فرهنگی اوروک به داخل زاگرس این مکان یکی از هشت کانون اصلی اقتصادی اوروکیها در منطقه بدل میگردد که کار و فعالیت اصلی آنها جمع آوری کالاهای مورد نیاز تمدن اوروکی در جنوب بین النهرین بود از دیگر این کانونهای اقتصادی فرامرزی در حدود 3200 ق.م می توان به طبقه 5 در گودین تپه به فاصله 80 کیلومتری در غرب گوراب اشاره نمود . پس از آن گروهی از مهاجران دامداری که قبلا در گوراب از آنها یاد شد در این مکان مستقر شدند . به نظر میرسد تداوم استقرار در این مکان تا دوره اخیر اسلامی وجود داشته لکن به خاطر ساخت یک قلعه مستحکم در دوره اشکانی بخش زیادی از این آثار فرهنگی تخریب شد اما پس از آن آثار دوره اشکانی و ساسانی ودوران اسلامی بر روی قلعه قابل مطالعه بر جای مانده است .
- لایه های زیرین تپه به ما قبل تاریخ حدود هزاره چهارم قبل از میلاد
- لایه های میانی به دوره تاریخی هزاره اول قبل از میلاد
- لایه های فوقانی مربوط به دوره اسلامی از جمله ایلخانیان
از آثار تاریخی دیگر در منطقه میتوان به قلعه چوبین و مقبره مجاور اشاره کرده که با نامهای قلعه بلنده و امام زاده غریب شناخته میشوند. نام گوراب به علت حمله اعراب به ايران به جوراب تغيير يافته است . در شاهنامه فردوسي از گوراب به نيكي نام برده است كه نشان از قدمت آن دارد..
برج سامن در ۴۰ کیلومتری جنوب شهرستان ملایر در روستای بید کرپه وسطی قرار دارد. این برج خشتی و گلی در محله چال خانقلی شهر واقع شده است و قدمت ان به حدود ۷۰۰ سال قبل میرسد. این برج دارای حدود ۱۶ متر ارتفاع و ۴ طبقه است.
طبقه اول مستقیمأ بر روی صخره بنا شده و مصا لح آن قلوه سنگ است. طبقه دوم دارای ارتفاع ۳ متر و طبقه چهارم نیز با انواع طاقچه، شومینه، تیرکش، و سقف نظام یافته است و در جنگ جهانی اول در حمله روسها طبقه بالایی آن به توپ بسته شد.
قلعه سلیمان خان بوربور دارای مساحتی برابر یک هکتار است. زمان ساخت آن مشخص نیست اما از کتیبههای داخل روستا قدمت آن به ۱۲۸۵ قمری بر میگردد که مربوط به اوایل حکومت قاجار است. این قلعه دارای ۱۰ برج است که هریک از دیگری ۴۵ متر فاصله دارند.
در محوطه درونی حصار سه قلعه جداگانه وجود دارند. قلعه شمال شرقی مربوط به محمد خان زندیه و مصطفی خان زندیه بوده است. قلعه حسین خان بوربور وسیعترین قلعه منطقه است و دارای تزئینات آجرکاری و معرق کاری است.
این عمارت قدیمی از دوران قاجاریه باقی مانده و در خیابان شهید مصطفی خمینی ملایر واقع شده است. این بنا دارای سه قسمت اندرونی، حسینیه و اصطبل است که از آنها تنها بخش حسینه سالم مانده است. این بنا در حدود ۱۵۰ سال پیش ساخته شده است و دارای حوض خانه، طاق نما، دربهای چوبی ارسی و شیشههای رنگی است که در حال حاضر به موزه ملایر تبدیل شده است.
این منطقه حفاظت شده در شرق و جنوب شرقی ملایر از زیستگاهای مهم بز کوهی، کل، قوچ، و میش به شمار میرود. مساحت منطقه در حدود ۱۶ هکتار است که در میان دو رشته کوه بلند و از تپه ماهورهایی موسوم به کوه سرده و آهنگران تشکیل شده ودارای چشمههای دائمی و فصلی متعددی است.
سوغات ملایر شامل انگور، کشمش، شیره انگور، سبزه، خشکبار، بادام، گردو، عسل، و باسلق است.
برای تسهیل کار بچه های گل میکروبیولوژی تصمیم گرفتم این وبلاگ رو بزنم. امیدوارم این وبلاگ وسیله ای برای افزایش صمیمیت و دوستی بین بچه ها باشه .اگر پیشنهاد و انتقادی دارین تعارف نکنید در بخش نظرات بگویید یا با تلگرام بنده تماس بگیرید. *******با آرزوی موفقیت (نعیم ملکی) .
